Küçücük, fıçıcık içi dolu dünyacıktır tohum. Küçücüktür ama kocaman bir
yaşamın yol haritasını barındırır. Yaşamın kaynağıdır o." diyen
rehberimizin yazarı Nazım Tanrıkulu nasıl tohum alabileceğimizi,
aldığımız tohumları nasıl temizleyip saklayacağımızı yazdı.
Atalarımız “Ek tohumun hasını, çekme yiyecek yasını” diyerek iyi tohuma dikkat çekmişler. Tohum iyiyse yaşamı da o ölçüde iyi olur. Bu nedenle biz de önce iyi tohumu nasıl elde edeceğimizi öğrenelim.
Tohumları
fizyolojik olgunluk dediğimiz “tam olma, olgunlaşma” evresinde
toplamalıyız. Çünkü olgunlaşmayan şeyler meyve veremez. Tohumların
çimlenip sağlıklı gelişebilmesi için bunu göz ardı etmemeliyiz.
Çiçek
açan bitkiler belirli bir süre çiçekli kalır. Yavaş yavaş çiçekler
solmaya, dökülmeye başlar. Artık tohumlar oluşmaya başlamıştır. Tohumun
içerisine girdiği kap da kurumaya başlar, sararır, kahverengileşir ve
kurur. Bu aşamada kabından çıkarılan tohumlardan örnek alarak
içerisindeki embriyonun yani tohum taslağının sağlam olmasına dikkat
edilir. Olgunlaşmamış tohumlar diğerlerine oranla hafiftir. Olgun
tohumları ağırlığıyla da tanıyabiliriz. Üretimde kullanacağımız
tohumlara “tohumluk” diyoruz. Peki, iyi tohumluk için nelere dikkat
etmeliyiz?
Tohum
alacağımız bitkileri iyi gözlemleyerek herhangi bir hastalık ve zararlı
bulaşmamış sağlıklı bitkiler olmasına dikkat etmeliyiz. Tohumu türün
özelliklerini tam olarak taşıyanlardan almamız gerekir. Saf türün devamı
için bu elzemdir. Alacağımız tohumu toplamadan önce tanımalıyız.
Sağlıklı tohum örneğine göre toplayacağımız çeşitlerin durumuna
bakabiliriz. Yeterli irilikte, doğru renkte gibi özellikleri bilerek bir
eleme yapabiliriz. Tohumlar tam kurumuş olmalı. Eğer kurumadıysa sıcak
bir ortamda altından hava alabilecek raflar üzerinde kurutulabilir. Eğer
az miktarda tohumluğumuz var ise bir elek ters kapatılarak bunu
kolaylıkla sağlayabiliriz. Dayanıklı tohumlar kuru tohumlardır.
Tohumları Nasıl Alıyoruz?Toplayacağımız türe göre önce makas, eldiven, bone, maske, saklama paketi malzemeleri yanımızda bulunduralım.
Otsu bitkilerde türlerine göre değişmekle beraber mutlaka içine saklandıkları bir kapları bulunur. Bu kılıfları da kuru olduğundan içerisinden tohumu çıkarmak kolaydır. Bazılarında ise tohumu ayırmak için bir mekanik güç gerekir. Eğer gerekli hasat makinesi yoksa bu işlemi sopalarla döverek yapabiliriz.
Ağaç tohumları, yere döküldükten sonra veya dal üzerindeyken toplanır. Yere dökülen ilk tohumlar olgun olmadığından atılır. Diğer tohumlardan uygun olanlar alınır.
Birkaç bitki ile nasıl tohum alacağımızı örnekleyelim.
Otsu bitkilerde türlerine göre değişmekle beraber mutlaka içine saklandıkları bir kapları bulunur. Bu kılıfları da kuru olduğundan içerisinden tohumu çıkarmak kolaydır. Bazılarında ise tohumu ayırmak için bir mekanik güç gerekir. Eğer gerekli hasat makinesi yoksa bu işlemi sopalarla döverek yapabiliriz.
Ağaç tohumları, yere döküldükten sonra veya dal üzerindeyken toplanır. Yere dökülen ilk tohumlar olgun olmadığından atılır. Diğer tohumlardan uygun olanlar alınır.
Birkaç bitki ile nasıl tohum alacağımızı örnekleyelim.
Domates Tohumu: Domatesler
tam olgunlaşmış olmalı. Ortadan ikiye bölünen tohumlar kaşık yardımıyla
etli kısmından ayrılır. Gazete, kurutma kâğıdı ya da kâğıt havlu
üzerine serilir veya elekten geçirilir. Etli kısımdan ayrılan tohumlar
serilerek kurumaya bırakılır. Kuruduktan sonra paketlenir. Altın çilek,
güzelavratotu, şekerciboyası gibi tıbbi bitkilerin tohumlarını da bu
şekilde alabiliriz.
Dereotu Tohumu: Şemsiye
şeklinde açan sarı çiçekler bir süre sonra kahverengileşmeye başlar ve
beyaz oval yassı tohumlar oluşur. Tohumlar fazlaysa bir çuvala
doldurulur ve sopalarla dövülür. Rüzgârda
savurarak ve uygun elekten geçirerek tohum harici parçalar ayrılır.
Rezene, anason, kimyon tohumlarını da bu şekilde alabiliriz.
Çörekotu Tohumu: Mavi
renkli güzel çiçekler açan çörekotu, çiçeklenmeden sonra kapsül
oluşturur. Kapsül, rengi sütlü kahve olduğunda ve tam kuruduğunda
açılması beklenmeden toplanır. Bir çuval içerisinde kapsüller sopalarla
dövülür. Uygun büyüklükteki eleklere doldurulur. Rüzgâr vasıtasıyla
tohumlar kapsül parçalarından ayrılır ve paketlenir. Keten, susam,
haşhaş, gelincik tohumları da bu şekilde alınır.
Susam Tohumu:
Tohumlar tam olgunlaşmadan kökünden sökülerek toplanır, kökleri
toprakta olacak şekilde öbekler halinde tarlada kurumaya bırakılır.
Kudret Narı tohumu:
Meyveler portakal rengini aldıktan bir hafta kadar sonra açılmaya
başlar. İçerisinden kırmızı zarla kaplı yassı tohumlar çıkar. Meyve
içerisinden tohumları sıyırarak alınır. Üzerine kaplı olan kırmızı zarı
ayırmak için mutfak süzgeçleri kullanılabilir, sonra tohumlar kurutulup
paketlenir.
Atkestanesi Tohumu:
Atkestaneleri pembe ve beyaz çiçekler açar. Bir süre sonra topuzu
andıran bir yeşil kılıf oluşur. Kılıf açılmaya yüz tutar. Bu esnada yere
dökülür. Yere dökülen atkestaneleri kabukludur. Kabuklarının açılması
için açıkta bir yere serilir. Kabuk açılmaya başladıktan sonra çıkarılıp
havadar bir yerde kurumaya bırakılır. Tam kuruduğundan emin olunduğunda
tohumları ayrılır. Meşe, kestane tohumları da bu şekilde alınır.
Tohumlarımızı TemizleyelimÇimlenme
ömürlerini uzun süre koruyabilmeleri için tohumları saklamadan önce
dezenfeksiyona tabi tutmalıyız. Tohumlarda bulunan mikroplar, mantarlar,
virüsler, bakteriler ve böcekleri böylece uzaklaştırmış oluruz.
Sarımsak solüsyonu ile yıkama: Birkaç diş sarımsağı bir bardak suya koyup hava almaması için üzerini kapatarak beklemeye bırakın. Bir gün bekletin. Elde ettiğiniz solüsyonla kuru tohumları yıkayıp kurutun.
Sarımsak solüsyonu ile yıkama: Birkaç diş sarımsağı bir bardak suya koyup hava almaması için üzerini kapatarak beklemeye bırakın. Bir gün bekletin. Elde ettiğiniz solüsyonla kuru tohumları yıkayıp kurutun.
Kekik
solüsyonunda yıkama: Eskiler domatesi kurutmak için de kekiğin
antimikrobiyal özelliğinden faydalanmışlar. Bir avuç kekiği bir sürahi
kaynar suya koyun ve bir gece ayazlamasını bekleyin. Bu suyla tohumları
yıkayıp kurutun.
Sirkeli
suyla yıkama: Bir ölçü sirke, 10 ölçü suyla hazırlayacağınız doğal
sirkeli suda tohumları yarım saat kadar bekletipkurutabilirsiniz.
Tohumları Nasıl Saklayabiliriz?Tohumların belirli bir çimlenme zamanları bulunur. Çimlenme ömrü diyebileceğimiz bu süreden sonra tohumlar canlılıklarını yitirmiş olurlar. Tohumları beklettiğimiz ortam ışık almayan karanlık, nemden uzak ve serin bir yer olmalı. Derin dondurucuda da bekletebiliriz. Ancak nemlenme ihtimali sebebiyle bozulabilir. Bunu önlemek için vakumlanmış paketleri derin dondurucuya koyabiliriz. Tohumları beklettiğimiz kaplara meşe odunu külü koyarak nemini uzaklaştırabiliriz.
Nazım Tanrıkulu
Hekim Sinan Tıbbi Bitkiler Araştırma Merkezi www.nazimtanrikulu.com
Hekim Sinan Tıbbi Bitkiler Araştırma Merkezi www.nazimtanrikulu.com
